Jenna Sutela
Turku, 1983 — Fins beeldend kunstenaar, werkzaam in Berlijn
Turku, 1983 — Fins beeldend kunstenaar, werkzaam in Berlijn
Jenna Sutela werkt met levende media. Haar medewerkers zijn Physarum polycephalum, de eencellige maar “veelkoppige” slijmzwam zonder centraal zenuwstelsel, de extremofiele bacterie Bacillus subtilis nattō, kombuchaculturen, compostwormen, en sinds enkele jaren ook kunstmatige neurale netwerken. Het uitgangspunt is telkens hetzelfde: de aanname dat bewustzijn, intelligentie en taal exclusief menselijk bezit zijn, uithollen ten gunste van symbiose. Haar onderzoek naar gedecentraliseerde organismen en organisatievormen mondde in 2017 uit in het kunstenaarsboek Orgs: From Slime Mold to Silicon Valley and Beyond, dat de slijmzwam naast Silicon Valley zette en de toon voor het latere werk bepaalde. Sutela maakt sculpturen, video, geluid en performances, doorgaans met eenvoudige, zichtbaar geïmproviseerde middelen; zelf noemt ze die benadering tech povera, naar de arte povera. Veel van haar werken hebben de vorm van een orakel of een medium: objecten en machines die iets uitspreken wat niemand heeft geschreven, en waarvan de betekenis bewust onbeslist blijft. Ze was gastkunstenaar bij het MIT Center for Art, Science & Technology (2019–2021) en werkte in residenties bij Somerset House Studios, La Becque en Callie’s in Berlijn. Haar werk was te zien in onder meer Moderna Museet in Stockholm, de Serpentine Galleries in Londen, Kunsthall Trondheim, Haus der Kunst in München, Kiasma in Helsinki, de biënnales van Shanghai en Liverpool en Castello di Rivoli in Turijn, dat in 2024 werk van haar aankocht. In het najaar van 2025 kreeg ze in Stroom Den Haag haar eerste Nederlandse solotentoonstelling, Ave bossa, bow ole.
Een audiovisueel werk van ruim twaalf minuten waarin een neuraal netwerk een nieuwe geschreven en gesproken taal genereert. Sutela voedde het model met twee bronnen: opnames van het “Marsiaans” dat het Franse medium Hélène Smith eind negentiende eeuw in trance zou hebben doorgekregen, door Sutela zelf ingesproken, en microscoopbeelden van de bewegingen van Bacillus subtilis nattō, een bacterie die volgens ruimtevaartexperimenten op Mars zou kunnen overleven. De computer treedt hier op als medium in de spiritistische zin: hij spreekt namens wezens die zelf niet spreken, en is tegelijk zelf een buitenaards wezen van menselijke makelij. Het werk kwam tot stand met Memo Akten en Damien Henry tijdens een residentie in Somerset House Studios.
Een orakel in twee delen, in opdracht van Moderna Museet en de Serpentine Galleries. In Stockholm stond een groep mondgeblazen lavalampen in de vorm van hoofden, gemodelleerd naar dat van de kunstenaar; hun trage, onvoorspelbare stroming diende als bron van toeval voor een app die gebruikers dagelijks een voorspelling gaf, gegenereerd uit live camerabeelden van de lava in combinatie met de locatiegegevens van de gebruikers. Sutela verwees expliciet naar divinatiepraktijken als de I Tjing: hoe ouder en hoe nieuwer de techniek, hoe meer ze op elkaar gaan lijken. Het werk werd in 2020 hernomen in de solotentoonstelling NO NO NSE NSE in Kunsthall Trondheim.
Twee werken rond moedermelk, in opdracht van Haus der Kunst en de Schering Stiftung. HMO nutrix is een borrelende acrylkolom waarin synthetische moedermelk wordt rondgepompt door elektrische kolven — een fontein en een “live milk feed” tegelijk. De film Milky Ways, gemaakt met het Kopenhaagse platform Primer, reist door een kunstmatige darm bij het Center for Basic Metabolic Research en verbindt het onderzoek naar humane melkoligosachariden, suikers die de baby zelf niet verteert maar zijn darmbacteriën wel, met de mythe waarin de melk van Hera de Melkweg vormt. Terwijl de godin een sterrenstelsel maakt, ontstaat in het kind een microbieel universum.
Een bronzen schaal met regenwater, in vorm ontleend aan de Chinese klankschaal of Duitse Wasserspringschale en aan Sutela’s eigen hoofd. Wrijf met natte handen over de oren en de schaal begint te zingen; bij toenemende trilling springen de druppels van het wateroppervlak op. Die klanken worden beantwoord door een neuraal netwerk dat is getraind op geluiden uit de oceaan en de ruimte, van sterpulsen tot dolfijnenzang, zodat er een kringloop ontstaat die zichzelf blijft bijstellen. De titel verwijst naar het idee van de cyberneticus Stafford Beer dat een vijver een homeostatisch regelsysteem is — een brein. Co-productie van de Helsinki Biennial en Copenhagen Contemporary; Castello di Rivoli nam het werk in 2024 op in de collectie.
