Robert Pirsig
Minneapolis, 6 september 1928 — South Berwick, Maine, 24 april 2017 — Amerikaans schrijver en filosoof
Minneapolis, 6 september 1928 — South Berwick, Maine, 24 april 2017 — Amerikaans schrijver en filosoof
Pirsig was de zoon van een rechtsgeleerde die decaan werd van de rechtenfaculteit in Minnesota, en gold als een uitzonderlijk begaafd kind: hij sloeg klassen over en zat op zijn vijftiende al aan de universiteit. Daar liep het mis. Bij scheikundig laboratoriumwerk raakte hij van slag door de vaststelling dat er voor elk verschijnsel meer dan één werkbare hypothese bestaat, en dat het aantal ervan in beginsel onbegrensd is — een barst in het bouwwerk van de wetenschap die hij nooit meer kon negeren. Hij werd weggestuurd, diende in Korea, keerde terug, studeerde af in de filosofie en studeerde daarna oosterse wijsbegeerte in Benares. Als docent Engels in Montana en later als promovendus in Chicago probeerde hij grip te krijgen op wat hij kwaliteit noemde: het onherleidbare oordeel dat het ene beter is dan het andere, dat vooraf gaat aan de scheiding tussen subject en object. De poging liep uit op een instorting, gevolgd door twee jaar in en uit inrichtingen en elektroshocktherapie. Wat hij daarna schreef, kwam voort uit een motorreis met zijn zoon Chris in 1968 en uit de resten van dat denkwerk. Het manuscript ging bij meer dan honderd uitgevers langs voordat één redacteur het aannam; het boek werd een wereldwijde bestseller en Pirsig een onwillige beroemdheid. In 1979 werd Chris in San Francisco doodgestoken. Pirsig trok zich terug op zee en aan land, gaf zelden interviews, en publiceerde in de veertig resterende jaren nog één boek.
Een verteller rijdt met zijn zoon en twee vrienden van Minnesota naar de westkust en denkt onderweg hardop na. Twee lijnen lopen door elkaar: de reis, met zijn hitte, regen en haperende motoren, en een reconstructie van het denkwerk van Phaedrus, de man die de verteller vóór zijn instorting was. Uit de tegenstelling tussen de romantische blik, die een motor mooi of lelijk vindt, en de klassieke blik, die hem begrijpt als systeem, komt kwaliteit tevoorschijn als datgene wat aan beide voorafgaat. Het boek werd meteen een bestseller en verkocht wereldwijd miljoenen exemplaren.
Zijn enige noemenswaardige publicatie tussen beide boeken in, verschenen in Esquire in mei 1977, geschreven toen hij zelf op een zeilboot woonde. Het essay gaat over de neerslachtigheid die zeilers overvalt zodra de droom is uitgekomen: er zijn maar zoveel zonsondergangen en palmen achter elkaar te verdragen voordat de prikkel uitdooft en de boot te koop komt te staan. Pirsig leest die inzinking niet als falen maar als het moment waarop de vlucht voor het gewone leven ophoudt te werken en het eigenlijke leren begint. Het is zijn helderste korte tekst en een voorstudie van Lila.
Zeventien jaar werk. Opnieuw een reis — nu per zeilboot de Hudson af — en opnieuw Phaedrus, die aan boord een vrouw meeneemt van wie onduidelijk blijft of ze in verwarde toestand verkeert of gewoon anders in elkaar zit. Om die vraag heen bouwt Pirsig zijn Metaphysics of Quality uit tot een volledig stelsel: de werkelijkheid bestaat uit waardepatronen die zich in lagen ordenen, van anorganisch tot intellectueel, en morele conflicten zijn botsingen tussen die lagen. Het boek haalde de bestsellerlijsten en werd finalist voor de Pulitzer Prize for Fiction, maar bereikte lang niet het bereik van zijn voorganger.
Een bundel samengesteld door zijn weduwe en redacteur Wendy K. Pirsig, met ongepubliceerd materiaal van vóór en na Zen and the Art of Motorcycle Maintenance: notities, brieven, lezingen, interviews en enkele sleutelpassages uit beide boeken. De vroegste teksten dateren uit het begin van de jaren zestig en laten zien dat het begrip kwaliteit al meer dan tien jaar vóór zijn debuut vaststond. Het boek is geen nieuw betoog maar een dossier, en het corrigeert het beeld van Pirsig als eenmalig ingeving: het toont een man die veertig jaar lang aan één vraag bleef schaven.