Marnix de Nijs
Arnhem, 25 april 1970 — Nederlands installatiekunstenaar
Arnhem, 25 april 1970 — Nederlands installatiekunstenaar
Marnix de Nijs studeerde in 1992 af als beeldhouwer aan de kunstacademie in Arnhem en richtte zich aanvankelijk op sculptuur, openbare ruimte en architectuur. Vanaf het midden van de jaren negentig verlegde hij zijn werkterrein naar media en techniek, en groeide hij uit tot een van de pioniers van de Nederlandse mediakunst. Wat hij maakt zijn machines: zware, mechanische, vaak intimiderende apparaten met motoren, lopende banden, draaiarmen en camera's, aangedreven door software die hij samen met gespecialiseerde ontwikkelaars en medialabs bouwt — het Rotterdamse V2_lab is een vaste partner. De inzet is telkens het raakvlak tussen lichaam en techniek. Waarneming betekent bij De Nijs niet alleen wat de zintuigen van buitenaf binnenkrijgen, maar ook wat het lichaam over zichzelf weet: spanning in spieren, evenwicht, versnelling, uitputting. Wie voor zijn werk staat is daardoor geen toeschouwer meer maar deelnemer, en meestal een deelnemer die zich moet inspannen of zich ongemakkelijk voelt. Achter die lijfelijke ervaring zit een cultuurhistorisch argument: iedere nieuwe techniek vraagt een aanpassing van de waarneming, zoals reizigers ooit aan de eerste treinen en vliegtuigen moesten wennen, en die aanpassing verloopt zelden vanzelf. In 2005 kreeg hij voor zijn hele oeuvre de Witteveen+Bos-prijs voor Kunst+Techniek. Eerder won hij de Art Future Award in Taipei (2000) en kreeg hij eervolle vermeldingen op de Prix Ars Electronica in Linz (2001, 2005 en 2013) en de Vida-prijs in Madrid. Hij werkt in Rotterdam en Beijing.
Een luidspreker zit aan het uiteinde van een meterslange arm met een contragewicht; een motor laat die arm ronddraaien, van heel langzaam tot honderd kilometer per uur. Een snelle afstandssensor naast de luidspreker meet voortdurend de ruimte, en omdat de arm draait ontstaat een continu veranderende kaart van de zaal, vergelijkbaar met een radarbeeld. Het apparaat scant zijn omgeving als een waakhond, produceert korte harde pulsen en luistert naar de weerkaatsingen. Zodra er bezoekers binnenkomen worden ze gedetecteerd en gaan hun bewegingen de klank en het tempo van de machine bepalen — maar te dichtbij komen is levensgevaarlijk. Juist dat spel van aantrekken en afstoten maakt het werk: het stelt onomwonden de vraag wie hier eigenlijk de controle heeft. De installatie kreeg eervolle vermeldingen op de Prix Ars Electronica en de Vida-prijs en werd de afgelopen decennia op talloze plaatsen getoond, van het Stedelijk Museum tot het Museo Reina Sofía.
Op een omgebouwde industriële lopende band ren je voor een scherm van acht bij vier meter door een stad van lege straten, verlaten kruispunten en onverwachte obstakels. De afstand die je aflegt op de band is de afstand die je in die virtuele stad aflegt; versnel je, dan versnelt de band mee en bepaalt je looprichting hoe de film verdergaat. De sfeer ligt ergens tussen achtervolgingsthriller en stadshorror. Het beeld is bovendien gekoppeld aan je inspanning: alleen wie hard genoeg loopt krijgt het volle, heldere beeld, wie inhoudt ziet het wegsterven. De band gaat intussen door en werpt je van zich af als je stopt. De machine is dus geen dienstbaar apparaat maar een tegenspeler met een eigen wil, en de vermoeidheid is echt terwijl de afgelegde weg dat niet is. Het werk kreeg in 2005 een eervolle vermelding in de categorie interactieve kunst op de Prix Ars Electronica en is nog altijd zijn bekendste installatie.
De deelnemer neemt plaats in een racestoel op een gemotoriseerde constructie en bedient met een joystick de richting en de snelheid waarmee de stoel ronddraait. Voor hem hangt een scherm waarop roterende panoramabeelden van Beijing worden geprojecteerd. De opgave is de draaiing van de stoel te synchroniseren met de draaiing van het beeld; lukt dat, dan klikken de beelden op hun plaats en verdwijnt de desoriëntatie — waarna een nieuw panorama verschijnt met een hoger tempo. Zes niveaus lang wordt het steeds moeilijker om bij te blijven. Het werk ontstond na een bezoek aan Beijing en de vaststelling hoe snel de dynamiek van een stad in schijnbare moderniteit kan omslaan; het bouwt voort op zijn eerdere prototype Panoramic Acceleration. De metafoor is doorzichtig maar effectief: meekomen met de versnelling van een samenleving kost lichamelijke moeite, en het beeld valt pas uiteen zodra je die moeite niet meer opbrengt.
Bij de ingang van de tentoonstelling staat een fel verlichte veiligheidspoort, gemodelleerd naar de detectiepoorten van luchthavens, winkelcentra en voetbalstadions. Een camera registreert het gezicht van iedere passant en projecteert het op een monitor; twee luidsprekers op statieven achter de poort spelen de rol van bewakers. Biometrische software zoekt vervolgens niet naar wie je bent, maar naar wie je het meest lijkt uit een vooraf samengestelde database van beruchte en omstreden personen — van gevallen beroemdheden tot criminelen — en spreekt die uitkomst hardop uit. De grap werkt onmiddellijk, maar de pointe is scherp: het apparaat beschuldigt de bezoeker uitsluitend op grond van zijn uiterlijk, en herstelt daarmee precies de fysiognomie die de moderne wetenschap heeft afgezworen. De eerste versie verscheen onder de titel Match & Smile op het Touch Me Festival in Zagreb in 2008.
