Ali Eslami
Iran, 1991 — kunstenaar, VR-ontwikkelaar, filmmaker
Iran, 1991 — kunstenaar, VR-ontwikkelaar, filmmaker
Ali Eslami groeide op in Iran en studeerde civiele techniek aan de Zanjan National University, waar hij in 2014 afstudeerde. Zijn eigenlijke vorming vond ergens anders plaats: in gamewerelden en op het vroege internet, waar hij als tiener maps en mods bouwde en zichzelf 3D-software aanleerde. Die combinatie — een ingenieursopleiding plus een obsessie met simulatie, cybernetica en game-engines — bepaalt zijn werk tot vandaag. Sinds 2014 werkt hij met virtual reality, sinds 2018 vanuit Amsterdam. Zijn projecten lopen jaren door en groeien mee met zijn leven; hij spreekt liever van onderzoek dan van afgeronde werken, en presenteert ze even vaak als lezing-performance als in de vorm van een installatie. De onderwerpen keren terug: geheugen, belichaming, de vraag wat een wereld bewoonbaar maakt, en hoe het is om ergens vandaan te komen dat in de digitale infrastructuur nauwelijks bestaat. In recenter werk komen expliciet Iraanse en niet-westerse referentiekaders binnen, van de architectuur van woestijnhuizen tot de illuminationistische filosofie van Suhrawardi. Erkenning kwam vroeg: in 2016 de IDFA DocLab Award voor beste immersieve non-fictie, in 2020 het Gouden Kalf voor Beste Interactive, in 2024 de Duitse Cremer-Preis, met aankoop door het LWL-Museum in Münster. Van 2021 tot 2023 was hij resident aan de Rijksakademie. Daarnaast is hij programmamaker en adviseur geweest voor IDFA DocLab en het STRP Festival, en doceert hij aan de Design Academy Eindhoven.
Eslami's doorbraak is een poging om dodentallen weer voelbaar te maken. In VR loopt de bezoeker langs de slachtoffers van Europese bloedbaden, door een zee van lijkzakken met verdronken vluchtelingen, en ten slotte langs de doden van de Syrische burgeroorlog. De aanleiding was psychologisch: nieuwscijfers verliezen hun urgentie zodra ze abstract worden. Het werk kreeg zijn scherpste betekenis door een technische mislukking — toen Eslami 310.000 lichamen probeerde te renderen, bezweek zijn computer. Ook een machine kon de omvang niet bevatten. DeathTolls Experience won in 2016 de IDFA DocLab Award voor beste immersieve non-fictie.
Vanuit één virtuele kelderruimte bouwde Eslami jarenlang verder aan een stad die nooit af is: verdiepingen, parken, woningen, bewoners. De inzet is een gedachte-experiment — zou een mens zijn hele leven binnen een virtuele wereld kunnen slijten, en wat heeft zo iemand dan nodig? Herinneringen, bleek het antwoord: in de ruimte Escapement stuitert de bezoeker een bal tegen duizenden tegels, die elk een opgevangen flard van andermans leven afspelen. False Mirror ging in 2018 in première op IDFA DocLab en werd getoond op onder meer Mutek Montreal en, in videovorm, in het MoMA.
Samen met videokunstenaar Mamali Shafahi verzon Eslami een virtuele identiteit, nerd_funk, die vanaf 2018 de Instagram Stories van meer dan duizend makers verzamelde. Dat archief werd de grondstof voor een reeks VR-hoofdstukken: een tocht door reusachtige lichaamsdelen met een glimmende telefoon in de hand, en daarna een club waarin filters, emoji en lichaamsmodificaties in een oneindige stroom voorbijkomen. Terugkerend beeldmerk is een sculptuur van een hand waarin een scherm is gesmolten. De eerste twee hoofdstukken kregen in 2020 het Gouden Kalf voor Beste Interactive; in 2025 toonde MU in Eindhoven het geheel als zevenjarige odyssee.
Een interactieve simulatie in de vorm van een labyrintisch hofjeshuis dat in de lucht hangt, gebouwd uit modules die zijn ontleend aan Iraanse woestijnarchitectuur. Elke module staat voor een gevallen Homā, de mythische vogel die volgens de overlevering nooit landt. De bezoeker heeft geen controle over de route — hij volgt als rode bal een vast pad van een half uur — maar kan met een trackball wel vooruit en terug in de tijd. Eslami maakte het werk voor REBOOT in het Nieuwe Instituut, als antwoord op Points of View (1983) van Jeffrey Shaw, dat ernaast stond opgesteld.
