Gerard Reve
Amsterdam, 14 december 1923 — Zulte (België), 8 april 2006 — Nederlands schrijver
Amsterdam, 14 december 1923 — Zulte (België), 8 april 2006 — Nederlands schrijver
Reve groeide op in Betondorp in de Watergraafsmeer, als jongste zoon van een communistische journalist; zijn oudere broer Karel zou slavist en essayist worden. Hij maakte het gymnasium niet af, volgde een grafische opleiding en werkte kort op de redactie van Het Parool. In 1947 debuteerde hij op zijn drieëntwintigste met De avonden, onder het halve pseudoniem Simon van het Reve, en oogstte daarmee een stortvloed aan kritieken maar nauwelijks lezers. Er volgden vijftien magere jaren, waarin hij zich onder meer aan het Engels als literaire taal waagde en in 1951 een toegekende reisbeurs weer werd afgenomen omdat een novelle van zijn hand onzedelijk zou zijn. De ommekeer kwam in de jaren zestig met de brievenboeken die hij in het tijdschrift Tirade publiceerde: daarin schoof hij het verschil tussen leven en werk opzij en schreef hij openlijk over homoseksualiteit, drank, dood en een uiterst eigenzinnig godsbeeld. Zijn bekering tot het katholicisme in 1966 en het daaropvolgende Ezelproces — een strafzaak wegens smalende godslastering, die in 1968 met een arrest van de Hoge Raad in zijn voordeel eindigde — maakten hem van kennerslectuur tot volksschrijver. In 1968 kreeg hij de P.C. Hooft-prijs, in 2001 de Prijs der Nederlandse Letteren. Vanaf 1973 signeerde hij als Gerard Reve; hij woonde achtereenvolgens in Friesland, Frankrijk en België.
Tien dagen uit het leven van kantoorklerk Frits van Egters, van 22 december 1946 tot oud en nieuw, in een klein Amsterdams bovenhuis. Er gebeurt vrijwel niets: Frits bezoekt vrienden, luistert naar de radio, kwelt zijn ouders met opmerkingen over kaalheid en ouderdom en probeert de avonden door te komen. Onder de vlakke, protocollaire zinnen schuift een verveling die aan wanhoop grenst, tot het boek eindigt in een gebed dat vijftig jaar later nog steeds verschillend wordt uitgelegd. De kritiek zag er hetzij de noodkreet van een naoorlogse generatie in, hetzij een psychologisch document; het duurde tot de jaren zestig voordat het een klassieker werd.
De elfjarige Elmer richt geheime clubs op, verzint rituelen en houdt zich staande met plagerij en wreedheid tegenover dieren. Zijn belangstelling gaat uit naar het jongetje Werther Nieland en vooral naar diens moeder, wier vreemde gedrag hij niet kan plaatsen. Reve schrijft de novelle volledig vanuit het kinderperspectief, zonder een volwassen stem die uitlegt wat er misgaat, en juist dat maakt het dreigende ervan zo hardnekkig. Werther Nieland geldt naast De avonden als het hoogtepunt van zijn vroege, strikt observerende periode, voordat hij zijn stijl radicaal zou omgooien.
De bundeling van reisbrieven die Reve voor Tirade schreef, en zijn doorbraak bij een breed publiek. Vanuit Engeland en Spanje bericht hij aan bevriende geadresseerden over ontmoetingen, drankgebruik, schrijvers die hij niet mag en het verlangen dat hij zonder omhaal benoemt. De vorm — persoonlijk, terzijde sprekend, met een plechtige, licht archaïsche zinsbouw die het profane verheft — was in de Nederlandse literatuur nieuw, en de openhartigheid over homoseksualiteit was dat zeker. Hier ontstaat ook het weefsel van religie, ironie en sadomasochistische fantasie dat zijn latere werk zou bepalen.
Het tweede brievenboek, ditmaal aangevuld met gedichten, en het boek dat hem voor de rechter bracht. Een passage waarin God terugkeert in de gedaante van een ezel en de schrijver zich lichamelijk aan Hem overgeeft, leidde tot vervolging wegens smalende godslastering. Reve had er bij het openbaar ministerie zelf op aangedrongen de zaak niet te seponeren, en kwam er als winnaar uit: de Hoge Raad liet op 2 april 1968 de vrijspraak in stand en maakte het wetsartikel daarmee in de praktijk onbruikbaar. Los van die geschiedenis bevat de bundel enkele van zijn mooiste teksten over rouw, geloof en de ontoereikendheid van de menselijke liefde.